تعداد نشریات | 418 |
تعداد شمارهها | 9,986 |
تعداد مقالات | 83,489 |
تعداد مشاهده مقاله | 76,684,898 |
تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 53,784,442 |
رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی Ranking of internal and external factors affecting fraudulent financial reporting using a hierarchical analysis process | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
اقتصاد مالی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
دوره 15، شماره 55، شهریور 1400، صفحه 231-246 اصل مقاله (543.16 K) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نوع مقاله: علمی پژوهشی | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نویسندگان | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
فاطمه خلیلی ثمرین1؛ مهدی خلیل پور* 2؛ جواد رمضانی3 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
1گروه حسابداری، واحد نور، دانشگاه آزاد اسلامی، ، مازندران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
2گروه حسابداری، ، واحد نور، دانشگاه آزاد اسلامی ،مازندران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
3گروه حسابداری، واحد نور دانشگاه آزاد اسلامی، ، مازندران، ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
چکیده | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
هدف پژوهش حاضر تعیین اهمیت و رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه است. جامعه آماری در این تحقیق شامل اعضای جامعه حسابداران رسمی ایران بوده که دارای شاخصههایی همچمون سابقه تدریس در دانشگاه، دارا بودن مدرک دکتری، سابقه فعالیت حرفهای در حرفه حسابرسی و مدیریت مالی میباشند که با توجه به قیود مطرح شده تعداد 30 نفر به عنوان نمونه در نظر گرفته شد. در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل دادهها از تکنیک AHP و نرمافزار اکسپرت چویس استفاده شده است. نتایج تجزیه و تحلیل نشان داد که عوامل برونسازمانی در ایجاد گزارشگری متقلبانه با امتیاز 0.243 در اولویت اول بوده و عوامل درونسازمانی با امتیاز 0.214 در اولویت بعد قرار گرفت. همچنین با توجه به نتایج پژوهش، از عوامل برونسازمانی به ترتیب عوامل مرتبط با ویژگیهای حسابرسی مستقل، عوامل فرهنگی، عوامل قانونی و نظارتی خارج از سازمان و از عوامل درونسازمانی به ترتیب ویژگیهای حرفهای و ساختار مدیریت، ویژگیهای رفتاری مدیریت، ویژگیهای رفتاری و اخلاقی، ویژگیهای مرتبط با خطاهای سیستمی و انسانی دارای بیشترین اهمیت بوده است Ranking of internal and external factors affecting fraudulent financial reporting using a hierarchical analysis process Fatemeh Khalili Samarin Mehdi Khalilpour Javad Ramezani The purpose of this study is to determine the importance and ranking of internal and external factors affecting fraudulent financial reporting. The statistical population in this study includes members of the Iranian Society of Certified Public Accountants who have characteristics such as teaching experience at the university, having a doctorate, history of professional activity in the profession of auditing and financial management, which according to the restrictions 30 people were considered as a sample. In this research, AHP technique and Expert Choice software have been used to analyze the data. The results of the analysis showed that extra-organizational factors were the first priority in creating fraudulent reporting with a score of 0.243 and intra-organizational factors were the next priority with a score of 0.214. Also, according to the research results, from external factors, respectively, factors related to the characteristics of independent auditing, cultural factors, legal and regulatory factors outside the organization, and from internal factors, respectively, professional characteristics and management structure. Behavioral characteristics of management, behavioral and moral characteristics, characteristics related to systemic and human errors have been the most important. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
کلیدواژهها | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
گزارشگری مالی متقلبانه؛ عوامل درونسازمانی؛ عوامل برونسازمانی؛ تحلیل سلسله مراتبی. طبقه بندی JEL : C10؛ C11؛ G18 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
اصل مقاله | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی
فاطمه خلیلی ثمرین[1]
مهدی خلیلپور[2] جواد رمضانی[3]
چکیده هدف پژوهش حاضر تعیین اهمیت و رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه است. جامعه آماری در این تحقیق شامل اعضای جامعه حسابداران رسمی ایران بوده که دارای شاخصههایی همچمون سابقه تدریس در دانشگاه، دارا بودن مدرک دکتری، سابقه فعالیت حرفهای در حرفه حسابرسی و مدیریت مالی میباشند که با توجه به قیود مطرح شده تعداد 30 نفر به عنوان نمونه در نظر گرفته شد. در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل دادهها از تکنیک AHP و نرمافزار اکسپرت چویس استفاده شده است. نتایج تجزیه و تحلیل نشان داد که عوامل برونسازمانی در ایجاد گزارشگری متقلبانه با امتیاز 0.243 در اولویت اول بوده و عوامل درونسازمانی با امتیاز 0.214 در اولویت بعد قرار گرفت. همچنین با توجه به نتایج پژوهش، از عوامل برونسازمانی به ترتیب عوامل مرتبط با ویژگیهای حسابرسی مستقل، عوامل فرهنگی، عوامل قانونی و نظارتی خارج از سازمان و از عوامل درونسازمانی به ترتیب ویژگیهای حرفهای و ساختار مدیریت، ویژگیهای رفتاری مدیریت، ویژگیهای رفتاری و اخلاقی، ویژگیهای مرتبط با خطاهای سیستمی و انسانی دارای بیشترین اهمیت بوده است. واژههای کلیدی: گزارشگری مالی متقلبانه، عوامل درونسازمانی، عوامل برونسازمانی، تحلیل سلسله مراتبی. طبقه بندی JEL : C10،C11، G18 1- مقدمه ماهیت کارکردى اطلاعات حسابدارى کاهش ابهام در تصمیمگیرى استفادهکنندگان است. این اطلاعات باید در فرآیند تصمیمگیرى مفید واقع شوند و مفید بودن مستلزم داشتن دو ویژگى مربوط بودن و قابلیت اتکا است (تریکی[i] و همکاران، 2017). از آنجایى که این اطلاعات با نظر و مسئولیت مدیریت شرکت تهیه میشوند نمیتوانند با بیطرفى و اطمینان قابل قبول نیازهاى مختلف استفادهکنندگان را برآورده کنند. همچنین بسیارى از برآوردها، داوریها و نظرات شخصى در فرآیند شناسایى، اندازهگیرى و گزارشگرى اطلاعات اعمال میشود. بنابراین این صورتها نمیتوانند عارى از اشتباهات یا تحریفات عمدى باشند (وانگ[ii] و همکاران، 2017). در سالهاى اخیر پس از آشکار شدن رسواییهاى مالى و حسابدارى شرکتهاى بزرک دنیاى غرب از قبیل أنرون، وردکام، زیراکس و مرک مشخص شد که مدیران این شرکتها براى سالهاى متمادى اقدام به ترسیم چهرهاى بهتر از شرکت میکردهاند، بدین سبب تردیدهاى اساسى در مورد "کیفیت" و "شفافیت" اطلاعات حسابدارى و حسابرسى مطرح شده است (بنیمهد و گلمحمدی، 1396). در ایران نیز با توجه به کسترش اندازه و تعداد شرکتهاى سهامى عام و به تبع آن افزایش استفادهکنندگان اطلاعات حسابدارىحرفه حسابدارى و حسابرسى باید همگام با انتظارات جامعه بر کیفیت کار خود بیفزاید (برواری، 1385). آیین رفتار حرفهاى، حسابرسان و حسابداران را موظف به درستکارى و رعایت امانتدارى در تمام زمینههاى حرفهاى کار خود مىکند (عباسزاده و همکاران، 1395). حسابرسان موظفند در رعایت استانداردهاى حسابرسى با تردید حرفهاى کلیه عملیات خود را برنامهریزى و اجرا کنند و نسبت به مسائلى که ممکن است منشاء فساد و تقلب باشد؛ بیاعتنا نباشند (بذرافشان، 1390). مساله تقلب، ورشکستکى و عدم موفقیت شرکتها، همواره مسئلهاى پیچیده و در خور توجه بوده است. در دنیاى کنونى و تمایلات و خواستههاى نامحدود بشر، در مقابل منابع محدود اقتصادى قرار گرفته است (هالبونی[iii]، 2015). ظهور و سقوط هر پدیدهاى ریشه در نیازهاى واقعى و منطقى جوامع انسانى دارد. ظهور حسابرسى تقلب، در عرصه خدمات حرفهاى هم، نمىتواند از این قاعده مستثنى باشد. در عصر حاضر پیشرفت فناورى و تغییرات گسترده در محیط تجارى، موجب ایجاد شتاب فزایندهاى در اقتصاد شده است و به علت رقابت روزافزون موسسات، دستیابى به درآمد مورد انتظار نیز محدود گردیده، بنابراین زمینه بروز تقلب، روز به روز افزایش مىیابد (جامعى و اصغرزاده، 1391). افزایش شمار تقلب، تحریفها و ارائههاى مجدد که اغلب با ورشکستگى شرکتهاى بزرک در هم آمیخته، نگرانیهایى را درباره کیفیت صورتهاى مالى به همراه داشته است (آقاقله[iv] و همکاران، 2014). به همین جهت پیشگیرى یا کشف اشتباهات و تحریفهاى بااهمیت در صورتهاى مالى همواره کانون توجه سرمایهگذاران، قانونگذاران، مدیران و حسابرسان بوده است و بر همین اساس استانداردها و دستورالعملهاى متعددى در زمینه مسئولیت حسابرسان در کشف تقلب و تحریفات در صورتهاى مالى وضع گردیده است (حساس یکانه و مداحى، 1388). آنچه که تقلب و تخلف را مورد توجه همگان قرار داده هزینههایى است که تقلب بر جامعه تحمیل مینماید. هزینههاى تقلب چه از بعد اجتماعى و چه از بعد مالى بر اعتماد شهروندى تأثیرگذار است (حسینى و داغانى، 1391).. سایه چنین بیاعتمادى بر بورس اوراق بهادار و سایر نهادهاى سرمایهکذارى قرار میگیرد و براى خارج شدن از این سایه مخوف راه طولانى را باید طى کرد. بنابراین این تحقیق با توجه به اهمیت و هزینههاى قابل توجه تقلب مالى به دنبال رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی میباشد.
2- مبانی نظری و پیشینه تحقیق هرساله در کشورهای پیشرفته، تقلبهای مالی هفت درصد درآمدهای دولتها و بخش خصوصی را به خود اختصاص میدهد. وضع در کشورهای در حال توسعه و بازارهای نوظهور به مراتب بدتر از این است. بنابر پژوهشهای انجامشده، برآوردشده است در این کشورها متقلبان 12 تا 15 درصد درآمدهای بخش عمومی و خصوصی را به تاراج میبرند. این در حالی است که در کشورهای پیشرفته فقط 40 درصد تقلبها کشف میشوند و سهم تقلبهای کشف شده در کشورهای در حال توسعه کمتر از 15 درصد است که فقط سهم ناچیزی از زیانهای تقلب بازیافتپذیر است (نایب محسنی، 1392). تقلب پدیده نادری نیست یا پدیدهای نیست که فقط در شرکتهای دیگر رخ دهد. با این که تعیین حجم دقیق زیانهای ناشی از تقلب دشوار است (بخشی از این دشواری به دلیل تقلبهای نامکشوف است)، بیشتر سازمانها بین 0.05 تا 2 درصد درآمدشان را به واسطه اعمال متقلبانه کارمندان، فروشندگان و سایرین از دست میدهند. نظرسنجی بخش خدمات دادگاهی موسسه KPMG نشان داد که کارمندان مسئول 60 درصد زیانهای ناشی از تقلب هستند. گزارش انجمن بازرسان رسمی تقلب در سال 1997 زیانهای ناشی از تقلب را 6 درصد درآمد ناخالص داخلی اعلام میکند. بررسی موسسه دلویت و تاشه در سال 1997 حاکی از آن است که تقلب بینالمللی در سراسر اتحادیه اروپا هزینه سالانه 60 میلیارد یورویی برای اعضای اتحادیه دارد. در نظرسنجی جرائم اقتصادی جهانی 2003 موسسه حسابداری پرایس واتر هاوسکوپرز آمده است 37 درصد شرکتها در سراسر جهان در دو سال قبل قربانی تقلب شدهاند و به طور میانگین 2 میلیون دلار زیان دیدهاند (ابوت[v] و همکاران، 2016). تقلب نه تنها پر هزینه است بلکه میتواند تأثیرات غیرمالی جدی و شدیدی نیز داشته باشد. تقلبی که مدیریت ارشد مرتکب میشود در بلندمدت میتواند بر روحیه کارمند و اعتماد سهامداران تأثیر بگذارد. حدود نیمی از شرکتهای پاسخدهنده به نظرسنجی جرائم اقتصادی جهانی بر این باور بودند که تقلب سهمگینترین ضربهاش را به کارمندان میکوبد. شرکتها بیشتر نگران تأثیر تقلب بر شهرت و روابط تجاریشان هستند تا تأثیر آن بر قیمت سهامشان (بنتو[vi] و همکاران، 2018). کمیته سازمانهای حامی کمیسیون تردوی در گزارشی تحت عنوان تقلب در گزارشگری مالی که در سال 1999 منتشر شد عنوان کرد 72 درصد از موارد تقلب مورد بررسی توسط مدیر عامل و 42 درصد توسط مدیر مالی صورت گرفته است (صفرزاده، 1389). در ایران با توجه به افزایش تعداد شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار و روند خصوصیسازی و رشد سرمایه و ضرورت انتشار عمومی صورتهای مالی؛ پیشبینی احتمال ارتکاب تقلب صورتهای مالی در اطلاعات مالی انتشار یافته در روشهایی به غیر از حسابرسیهای معمول با توجه به محدودیتهای حسابرسی؛ یک ضرورت بوده و از اهمیت ویژهای برخوردار است. بطوری که بیتوجهی به آن ممکن است از یک طرف صدمات جبرانناپذیری به حرفه حسابداری و حسابرسی وارد سازد و از طرف دیگر باعث سلب اعتماد عمومی و متضرر شدن سرمایهگذاران گردد و در نهایت در سطح کلان باعث ایجاد بحران اقتصادی در جامعه شود (زارع بهنمیری، 1395). به رغم وجود تحقیقات متعدد در خصوص کشف تقلب مدیریت، در ایران به این موضوع توجه چندانی نشده است. در کشورما هیچ نهادی بطور مستقیم برای تحقیق و کشف موارد تقلب احتمالی و نیز هیچ پایگاه اطلاع رسانی برای گزارش این قبیل موارد وجود ندارد. نهادهایی از قبیل سازمان بورس اوراق بهادار اطلاعات احتمالی مربوط به هرگونه تحریف و بطور خاص تقلب در صورتهای مالی را در اختیار عموم و تحلیلگران قرار نمیدهند (پیوندی، سعید). تنها مواردی که در سازمان بورس اوراق بهادار پیگیری میشود احتمال تقلب توسط دارندگان اطلاعات نهانی (بویژه مدیران) در این شرکتها و درصورت صدور رای از طریق محاکم قضایی؛ موارد بطور خصوصی اطلاع رسانی میشود (اعتمادی، 1390). همچنین فقدان مطالعات تحقیقی در این زمینه از دیگر محدودیتهای قابل توجه است. به هر حال، علیرغم پیامدهای اقتصادی و تاثیر تقلب و مصداقهای آن بر شرکتها و اقتصاد کشور، در بازار سرمایه و مراجع تحقیقاتی کشور؛ کمتر مورد توجه قرارگرفته است. با توجه به مطالب پیش گفته، به نظر برای بازگرداندن اعتماد سرمایه گذاران در بازارهای سرمایه لازم است تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام پذیرد، هر چند که کشف تقلب در صورتهای مالی کار ساده ای نیست؛ زیرا تقلب، معلول عوامل متعددی است و در ضمن به شیوههای متفاوتی نیز قابل اعمال است. همچنین روشهای تقلب همواره در حال تحول و نو شدن است، پس روش های شناسایی و پیشگیری از آن نیازمند نو شدن است. تا کنون مدلهای متفاوتی جهت پیش بینی تقلب ارائه شده است که میتوان بطور کلی آنها را به دو دسته مدلهای آماری و مدلهای مبتنی بر تکنیکهای هوش مصنوعی تقسیم نمود. مطالعات نشان میدهد که استفاده از مدلهای آماری به دلیل اتکا بر مفروضات محدود کننده، کاهش یافته و موجب استقبال از تکنیکهای هوش مصنوعی شدهاند، زیرا که این تکنیکها اغلب ناپارامتریک بوده و در بکارگیری آنها، نیاز چندانی به مفروضات اولیه و یا اطلاعات مربوط به چگونگیِ توزیعِ ویژگیهای مالی در میان دو گروه شرکتهای متقلب و غیرمتقلب نمیباشد (چانگ[vii] و همکاران، 2019). در سالهای گذشته، نوع جدیدی از الگوریتمها به وجود آمدهاند که اساساً هدف از آنها ترکیب روشهای ابتکاری در چارچوبهای کلانتر به منظور کاوش کارا و اثربخش فضای جستجو میباشد. امروزه از این روشها با عنوان روشهای فرا ابتکاری نام برده میشود. یک روش فرا ابتکاری، در حقیقت، یک روش ابتکاری برای حل یک طبقه بسیار عمومی از مسائل است و ترکیبی کارآمد از توابع هدف یا روشهای ابتکاری مبتنی بر توابع هدف میباشد (وست[viii] و همکاران، 2016). بنابراین، در زمان کنونی که تقلبهای مالی همواره در حال تغییر شکل و تکامل، هستند پس ساز و کارهای ماشینی کشف تقلب نیز باید با استفاده از آگاهیهای تخصصی در دسترس، اثربخشی و کارایی خود را به طور مستمر افزایش دهند، همانگونه که ژو و کاپور به خوبی تذکر می دهند، کشف تقلب مالی با استفاده از روشهای کشف فعلی، به طور روزافزون مشکل میشود (داغمهچی، 1394). میتوان امیدوار بود با استفاده از روشهای نوین پیشبینی تقلب بتوان این مقوله مهم و اساسی را هر چه بیشتر مورد تحقیق قرار داد زیرا برآورد صحیح احتمال تقلب مالی موجب افزایش توان شناسایی و پیشگیری از آن خواهد شد و از طرف دیگر پیشبینی جهت تغییر این تقلبها با هر وسیله ممکن و به روز نگاه داشتن روشهای ماشینی کشف تقلب اهمیت دارد(لری دشتبیاز[ix]، 2015). پژوهش در این راستا، ممکن است نتایج با اهمیتی داشته باشد که برای تدوین فرایندهای تجاری قویتر و نیز ساز و کاره های کشف تقلب انطباقپذیر برای مدیریت/پیشگیری/کشف خطر تقلب، سودمند باشد. فیضیزاده (1399) در پژوهشی با عنوان شناسایی و اولویتبندی روشهای تقلب در صورتهای مالی از دیدگاه حسابرسان به این نتیجه دست یافتند که از بین روشهای تقلب در صورتهای مالی دستکاری سو، افشای ناکافی، حذف عمدی بدهیها و هزینهها، بیشنمایی درآمد و داراییها و پنهانسازی معاملات به ترتیب در رتبه اول تا پنجم قرار گرفتند که از دید حسابرسان بیشترین کاربرد و استفاده را در صورتهای مالی کشور جهت تقلب دارند. نژادتولمی و همکاران (1398) در پژوهشی با عنوان بررسی تمایل به افشاگری تقلب حسابداری در بین حسابداران بخش خصوصی و عمومی مبتنی بر عدالت رویهای، تعاملی و توزیعی به این نتیجه دست یافتند که در سطح اطمینان 37 درصد، عدالت رویهای، تعاملی و توزیعی، بر تمایل به افشاگری اثر مثبت دارد و البته بین حسابداران شاغل در بخشهای خصوصی و عمومی در تمایل به افشاگری، تفاوت معناداری وجود ندارد. کارشناسان و ممشلی (1397) در پژوهشی با عنوان تأثیر توانایی مدیریت در کنترل بحران مالی درون سازمانی و احتمال گزارشگری متقلبانه توزیعی به این نتیجه دست یافتند که بین توانایی مدیریت و شدت بحران مالی درون سازمانی رابطة معکوس و معناداری وجود دارد و مدیران برای برون رفت از وضعیت بحران مالی اقدام به گزارشگری خدعهآمیز نکرده و فقط به مدیریت سود آن هم در چارچوب اصول حسابداری دست زدهاند. اعتمادی و عبدلی (1396) در پژوهشی با هدف بررسی تاثیر کیفیت حسابرس بر بروز تقلب حسابداری انجام دادهاند. یافته های پژوهش نشان دادکه رابطه منفی و معناداری بین اندازه حسابرس، دوره تصدی حسابرس، تخصص حسابرس در صنعت، موسسه حسابرسی متخصص در صنعت با طول دوره تصدی طولانی و امتیاز وضعیت کنترل و کیفیت حسابرسی با تقلب در صورت های مالی وجود دارد. نتایج به طور کلی بیانگر این است که هر چه در شرکت ها، کیفیت حسابرسی بالاتر باشد ارتکاب شرکت ها به تقلب کمتر است. زارع و ملکیان (1395) در پژوهشی با عنوان رتبه بندی عوامل موثر بر احتمال تقلب مالی با توجه به گزارش حسابرسی صورتهای مالی به این نتیجه دست یافتند که بندهای مربوط به بیشنمایی یا کمنمایی درآمد و داراییها دارای بالاترین اولویت در عوامل موثر بر احتمال تقلب مالی با توجه به گزارش حسابرسی صورتهای مالی میباشد. تانگوت و کلکارنی[x] (2019) در مطالعه ای با عنوان "کشف تقلب صورتهای مالی با استفاده از تکنیک دادهکاوی و تحلیل عملکرد" کاربرد دو روش دادهکاوی با نام الگوریتم دستهبندی کی و MLFF را ارائه دادند و به این نتیجه رسیدند که اطلاعات موجود در صورتهای مالی منتشر شده شاخصهای متقلبانه را دارا میباشند. علاوه بر این تعداد نسبتاً کمی از نسبتهای مالی، به طور گستردهای تعیینکننده نتایج طبقهبندی میباشند. همچنین آنها نشان دادند که شبکه عصبی نسبت به هر دو الگویتم دیگر دقت بالاتری را دارد. بنیاحمد[xi] (2019) در پژوهش خود با عنوان نقش تعدیلکننده کنترلهای داخلی بر ارتباط بین سیستم اطلاعات حسابداری و کشف تقلب: مطالعه موردی بانکهای جوردنین؛ به بررسی اثر سیستم اطلاعات حسابداری بر کشف تقلب پرداخته است. نتایج پژوهش نشاندهنده نقش ضروری کنترل بر ارتباط بین سیستم اطلاعات حسابداری و کشف تقلب در میان بانکهای مورد آزمون بود و همچنین نتایج نشان داد که سیستم اطلاعات حسابداری و کشف تقلب به طور قابل توجهی به یکدیگر همبسته هستند. دیمیتریویچ[xii] و همکاران (2017) به بررسی نقش کنترل داخلی در پیشگیری از تقلب پرداختند. هدف از این مطالعه بررسی عملکرد شرکت با استفاده از روشهای پیشگیرانه کنترلهای داخلی بود. آنها نشان دادند که تکنیکهای کنترل داخلی در نظر گرفته شده برای جلوگیری از تقلب زمانی میتواند اجرا شود که شرکت دارای سیستم توسعهیافته کنترل داخلی باشد و به طور منظم فرآیند کنترل را انجام دهد. لاجوس[xiii] و همکاران (2016) در پژوهشی با عنوان نقش و مسئولیت حسابرسان در پیشگیری و کشف تقلب در گزارشگری مالی به این نتیجه رسیدند که فعالیتهای متقلبانه مانند صورتهای مالی متقلبانه و سوءاستفاده از دارایی، زیان بالایی برای شرکتها به همراه دارد. عثمان[xiv] و همکاران (2015) در مطالعهای باهدف شناسایی روشهای تشخیص و جلوگیری از تقلب و فساد در بخش عمومی در کشور مالزی از دیدگاه حسابداران پرداختند. در این پژوهش با استفاده از پرسشنامههای ساختاریافته بر روی نمونهای از جمعیت حسابداران و حسابرسان داخلی از بخش عمومی مالزی مشخص شد که حسابرسی عملیاتی، افزایش نقش کمیته حسابرسی، بهبود کنترلهای داخلی، پیادهسازی سیاستهای گزارش تقلب، چرخش کارکنان، خطوط گزاش تقلب و حسابداران قانونی مؤثرترین روشهای کشف و پیشگیری از تقلب در بخش دولتی مالزی هستند.
3- روششناسی پژوهش 3-1 روش پژوهش و ابزار گردآوری اطلاعات پژوهش حاضر به لحاظ هدف از نوع کاربردی و از نظر روش، توصیفی است. در این پژوهش ابتدا برای گردآوری اطلاعات در زمینه مبانی نظری از روش مطالعه کتابخانهای شامل مطالعه کتابها، مقالهها، نشریهها، رسالهها و منابع علمی موجود در دانشگاه و مراکز علمی استفاده شده و در خصوص جمعآوری اطلاعات برای پاسخ به سوال پژوهش از روش میدانی و ابزار پرسشنامه استفاده شده است. به منظور جمعآوری دادههای مورد نیاز از پرسشنامه 46 سؤالی استفاده شد که شامل 7 مولفه برونسازمانی و ده مولفه درونسازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه بوده است. طراحی پرسشنامه در تکنیک فرایند تحلیل سلسله مراتبی به طرح خاصی برای مقایسه عوامل نیاز دارد که با پرسشنامههای معمولی متفاوت است. مولفهها و زیر مولفههای پرسشنامه که بر اساس تکنیک AHP به صورت مقایسه زوجی میباشد، به شرح جدول زیر است:
جدول 1. مولفه و زیرمولفههای پرسشنامه
منبع: یافتههای پژوهشگر 3-2- جامعه و نمونه آماری جامعه آماری در این تحقیق شامل اعضای جامعه حسابداران رسمی ایران بوده که دارای شاخصههای زیر میباشند: سابقه حداقل 7 سال تدریس در دانشگاه، دارا بودن مدرک دکتری، سابقه حداقل 10 سال فعالیت حرفهای در حرفه حسابرسی و مدیریت مالی. با توجه به قیود مطرح شده تعداد 30 پرسشنامه دریافتی که واجد شرایط بودند به عنوان نمونه آماری انتخاب شد و مورد بررسی قرار گرفت.
3-3- روش تجزیه و تحلیل دادهها در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل دادهها از تکنیک AHP استفاده شده است. روش «فرایند تحلیل سلسله مراتبی» به عنوان یکی از روشهای تصمیمگیری چندمعیاره توسط پروفسور ساعتی ارائه شده است. هدف از فرایند تحلیل سلسله مراتبی ایجاد یا تشکیل سلسله مراتب پیچیدگی مسئله طی مدارج طبقهبندی شده از بزرگ به کوچک یا از عمومی به مطالب خاص و اقتصادی است تا اینکه بتوان مطابق درک از موضوع، به دقت بیشتری دست یافت (آزاد و پورزمانی، 1399). برای اجرای فرایند تحلیل سلسله مراتبی باید در گام نخست، درخت سلسله مراتبی مسئله را ترسیم نمود. در گام بعد، باید جداول مقایسههای زوجی معیارها و زیرمعیارها را تهیه کرد تا در اختیار افراد شرکت کننده در پژوهش قرار گیرد. در گام سوم، جداول تکمیل شده توسط افراد باید از لحاظ نرخ ناسازگاری بررسی شوند و جداولی که نرخ ناسازگاری بیش از 0.1 دارند به افراد برگشت داده شود تا در قضاوت خود که دارای ناسازگاری است تجدید نظر کنند یا نظرات آن افراد به دلیل نرخ ناسازگاری زیاد حذف شود. در نهایت، نظرات افراد توسط میانگین هندسی با یکدیگر تلفیق شده، رتبهبندی نهایی معیارها حاصل خواهد شد. این مرحله، با استفاده از نرمافزار انتخاب خبره[xv] انجام میشود (پارسیان و همکاران، 1397).
4- یافتهها هدف اصلی پژوهش؛ تعیین اهمیت و رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی از دید اعضای خبرگان حوزه دانشگاهی و حسابرسی میباشد. پرسشنامههای مقایسه زوجی با استفاده از نرمافزار اکسپرت چویس تجزیه و تحلیل شدند و به منظور ادغام پاسخدهندهگان به بخشی از سوالات پرسشنامه، به کمک نرمافزار ضریب اهمیت هر یک از پاسخدهندهگان یکسان در نظر گرفته شد. در نهایت وزن ادغامی هر یک از معیارها بر اساس دیدگاه منتخب جامعه دانشگاهی و حسابرسی محاسبه شد که نتایج آن در جدول شماره 2 آورده شده است.
جدول 2. امتیازها و اولویت بندی شاخصهای اصلی
منبع: یافتههای پژوهشگر
با توجه به وزن و امتیاز شاخصها، عوامل برونسازمانی با امتیاز 0.243 در اولویت اول بوده و عوامل درونسازمانی با امتیاز 0.214 در اولویت بعد قرار دارد. پس از جمعآوری دادهها و انتقال آنها به نرمافزار، وزن هر گزینه نسبت به معیارها به دست آمده است. پس از ترکیب وزن گزینهها نسبت به معیارها، وزن نسبی گزینههای هر معیار به دست آمده که در جدول شماره 3 اورده شده است.
جدول 3. امتیازها و اولویت بندی زیرمعیارها
منبع: یافتههای پژوهشگر با توجه جدول فوق و بر اساس فرایند تحلیل سلسله مراتبی نتایج زیر حاصل گردید:
5- نتیجهگیری و پیشنهادات یکی از عوامل مؤثر در کاهش اعتمادپذیری گزارش ها و صورت های مالی پدیده تقلب است که موجب افزایش ریسک و هزینه کسب وکار شده، اعتماد سرمایه گذاران را کاهش داده و اعتبار و درستکاری حرفه حسابداری را زیر سؤال میبرد. با توجه به اهمیت تقلب در اقتصاد و ضررهای هنگفتی که برای سهامداران و جامعه به دنبال دارد و اینکه خیلی از تقلبهای مالی کشف نمیشوند و یا به دلایلی افشا نمیگردد و نیز به طور کلی در ایران برخلاف کشورهای پیشرفته که سازمانی جهت کشف تقلب مالی دارند، هیچ نهاد و سازمانی و اطلاعات مستندی در خصوص تقلب وجود ندارد، بنابراین در این پژوهش تلاش شد تا به منظور پیشبینی تقلب با رویکرد فرایند تحلیل سلسله مراتبی اقدام به رتبهبندی عوامل درونسازمانی و برون سازمانی موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه با استفاده از نظر 30 خبره واجد شرایط در حوزه دانشگاهی و حسابرسی کند. نتایج پژوهش نشان داد عوامل برونسازمانی با امتیاز 0.243 در اولویت اول بوده و عوامل درونسازمانی با امتیاز 0.214 در اولویت بعد قرار دارد. از عوامل برونسازمانی به ترتیب عوامل مرتبط با ویژگیهای حسابرسی مستقل، عوامل فرهنگی، عوامل قانونی و نظارتی خارج از سازمان دارای بیشترین اهمیت بوده که شامل مواردی همچون توانایی فنی حسابرس، کیفیت حسابرسی، شهرت و اعتبار حسابرس، هنجارهای اجتماعی، عقاید و باورها، نظام قانونی و قوانین نهادهای اثرگذار و ضعف نظارت خارج از سازمان میباشد. همچنین از عوامل درونسازمانی به ترتیب ویژگیهای حرفهای و ساختار مدیریت، ویژگیهای رفتاری مدیریت، ویژگیهای رفتاری و اخلاقی، ویژگیهای مرتبط با خطاهای سیستمی و انسانی دارای بیشترین اهمیت بوده که شامل مواردی همچون تخصص و مهارت حرفهای مدیران و کارکنان مالی، شهرت مدیریت، دوگانگی نقش مدیرعامل، خودشیفتگی و بیشاعتمادی مدیران، رویکرد محافظهکارانه مدیریت، انگیزههای روحی و روانی، رفتارهای غیرقانونی افراد، انگیزه سواستفاده از داراییها، تفسیر نادرست اطلاعات و نادیده گرفتن واقعیتهای موجود، اشتباه ناشی از محاسبات ریاضی توسط انسان و تقلب و اشتباه در گرداوری و پردازش اطلاعات میباشد. یافتههای پژوهش نشان دادند که عوامل مختلفی در ارتکاب تقلب مؤثر هستند. لذا پیشنهاد میگردد به منظور اثربخش بودن روشهای کنترلی تقلب، شرایط زمینهای که شامل فرهنگ عمومی و عوامل اقتصادی، مذهبی و نظام قانونی میباشند توسط هر یک از مقامات مسئول اصلاح و بهبود یابند. همچنین پیشنهاد میگردد، مدیران شرکتها به منظور کاهش هزینهها و تحقق اهداف سازمانی با اشاعه فرهنگ اخلاقی سازمانی و سیستمهای کنترلی اثربخش میتوانند نقش مهمی در زمینه پیشگیری از تقلب داشته باشند. به این منظور که اگر مدیران شرکت خود به درستکاری و صداقت پایبند باشد، کارکنان نیز در این جهت وظایف خود را پیش میبرند. سازمانهای نظارتی مانند سازمان بورس و اوراق بهادار و سازمان حسابرسی با اعمال قوانین، استانداردها و دستورالعملهای مناسب و کارا به طوری که این قوانین شفاف و رسا بوده و امکان نقض آن توسط شرکتها و مدیران نباشد، میتوانند نقش مهمی در زمینه تقلب ایفا نمایند.
[1]- گروه حسابداری، واحد نور، دانشگاه آزاد اسلامی، ، مازندران، ایران. f1400kha@gmail.com [2]- گروه حسابداری، واحد نور دانشگاه آزاد اسلامی، ، مازندران، ایران، نویسنده مسئول. khalilpourmehd@gmail.com [3]- گروه حسابداری، واحد نور دانشگاه آزاد اسلامی، ، مازندران، ایران. Javad.ramezani58@gmail.com
[i] Triki [ii] Wang [iii] Halbouni [iv] Aghghaleh [v] Abbott [vi] Bento [vii] Chang [viii] West [ix] Lari Dashtbayaz [x] Tangod, Kulkarni [xi] Bani Ahmad [xii] Dimitrijevic [xiii] Lajos [xiv] Othman [xv] Expert Choice | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
مراجع | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
یادداشتها
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آمار تعداد مشاهده مقاله: 648 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 490 |