تعداد نشریات | 418 |
تعداد شمارهها | 9,985 |
تعداد مقالات | 83,469 |
تعداد مشاهده مقاله | 76,606,763 |
تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 53,719,174 |
واکنش عملکرد و اجزای عملکرد برنجهای هوازی در شرایط آب و هوایی اهواز | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
دوفصلنامه ی علوم به زراعی گیاهی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
مقاله 5، دوره 8، شماره 1، شهریور 1397، صفحه 37-48 اصل مقاله (269.9 K) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نوع مقاله: پژوهشی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
نویسندگان | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
فریده ظهرابی11؛ زهرا خدارحمپور2* 2؛ عبدالعلی گیلانی33 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
11- گروه اصلاح نباتات، پردیس علوم و تحقیقات خوزستان، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران و گروه اصلاح نباتات، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
22- گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
33- استادیار، عضو هیأت علمی بخش اصلاح و تهیه نهال و بذر، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اهواز، ایران. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
چکیده | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
برنج هوازی تیپ جدیدی از برنج است که به خاک هوازی سازگار میباشد.این پژوهش به منظور بررسی برنجهای هوازی با بهرهگیری از روشهای آماری چند متغیره در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه تحقیقات کشاورزی شاوور وابسته به مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان در سال 1393 انجام شد. در این آزمایش عملکرد و اجزای عملکرد نه لاین برنج هوازی بههمراه رقم دانیال مورد بررسی قرار گرفت. نتایج تجزیه واریانس نشان داد بین لاینها از نظر تعداد انشعابات اولیه، وزن خوشه، تعداد دانه در خوشه، طول خوشه، ارتفاع بوته، درصد باروری خوشه، وزن هزار دانه و تعداد روز تا خوشهدهی اختلاف معنیداری در سطح احتمال 1 درصد وجود داشت. وراثت پذیری خصوصی از 18 درصد در عملکرد دانه تا 49 درصد در درصد باروری خوشه متغیر بود. نتایج همبستگی نشان داد که رابطه مثبت و معنیداری بین عملکرد دانه با وزن خوشه، تعداد دانه در خوشه و درصد باروری خوشه وجود داشت. تجزیه کلاستر براساس روش وارد لاین IR81025-B-347-3 را در یک گروه و سایر لاینهای هوازی بههمراه رقم دانیال را در گروه دیگر قرار داد. لاین هوازیIR81025-B-347-3 با دارا بودن تعداد انشعابات اولیه، طول خوشه، تعداد دانه در خوشه، وزن خوشه، درصد باروری و عملکرد دانه بالا و قرار گرفتن در ناحیه مطلوب بای پلات به عنوان بهترین لاین از لحاظ صفات مورفولوژی در شرایط خاک هوازی و آبیاری متناوب شناخته شد و به عنوان پرعملکردترین لاین جهت پژوهشهای بعدی معرفی میگردد. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
کلیدواژهها | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
برنجهای هوازی؛ تجزیه به مؤلفههای اصلی؛ تجزیه خوشهای | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
اصل مقاله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
برنج یکی از مهمترین گیاهان زراعی در جهان میباشد و یک غله عمده غذایی برای بیش از 50 درصد مردم جهان است. با وجود این که در مناطقی از ایران به کشت و تولید این گیاه استراتژیک پرداخته میشود، ولی کشور ایران در زمره یکی از واردکنندگان این محصول در جهان میباشد (12). بنابراین تأمین نیاز آینده کشور از طریق تولید ارقام پرمحصول و با کیفیت مطلوب ضروری است. تولید برنج بخش قابل توجهی از برنامه تأمین غذایی و خود کفایی را در بر دارد و در بیش از140 میلیون هکتار از اراضی قاره آسیا و دیگر مناطق جهان کشت میشود. به علت محدود بودن زمینهای قابل استفاده در زراعت برنج، تولید آن از طریق افزایش محصول در واحد سطح مدنظر قرار میگیرد (19). از مجموع تنشهای غیر زنده کاهنده عملکرد برنج، مقدار 40 درصد مربوط به اثر دمای بالا، 20 درصد شوری، 17 درصد خشکی، 15 درصد دمای پایین و هشت درصد عوامل دیگر میباشد (9). برنج هوازی یک برنج کاملاً پیشرفته است که ترکیبی از صفت تحمل به خشکی برنج آپلند[1] و پتانسیل عملکرد برنج لولند[2] را دارا میباشد. بنابراین برنج هوازی یک برنج آپلند پیشرفته[3] با پتانسیل عملکرد برنج لولند است و یا برنج لولند پیشرفته[4] دارای تحمل به خشکی است. واریتههای برنج هوازی توانایی ادامه یا حفظ رشد سریع را در خاکهای با میزان رطوبت معادل ظرفیت زراعی یا کمتر از آن دارند و میتوانند عملکردهایی معادل 6-4 تن در هکتار شلتوک را با مصرف مقادیر متوسط و معقولی از کود را در خاکهایی با چنین شرایط رطوبتی تولید نمایند (5). برنج هوازی میتواند به میزان 50 درصد در مقایسه با برنج لولند آب آبیاری را حفظ و ذخیره نماید. واریتههای برنج هوازی با این هدف توسعه یافتند که عملکردی معادل واریتههای قدیمی برنج در شرایط آبیاری و گل خرابی[5] (بهم زدن ساختمان خاک و ایجاد شرایط نیمه دوغاب مانند، در بستر برنج جهت کاهش نفوذپذیری خاک و حفظ اب در شرایط خاک) تولید نمایند. بر این اساس عملکردهایی با متوسط 5/5 تا 6 تن در هکتار به همراه کاهش 60 درصدی در آب مصرفی بدست آمد. برنجهای هوازی هزینههای تهیه زمین، انتقال نشاء، بذر و کارگری را کاهش میدهند. با توجه به فرآیند گرم شدن زمین شیوه اصلی و پایدار در تولید برنج بر مصرف آب کمتر و سلامت محیط استوار میباشد (5). جهانی و همکاران[6] (14) با بررسی صد ژنوتیپ برنج ایرانی و خارجی گزارش کردند که بیشترین میزان توارث پذیری مربوط به صفات ارتفاع گیاه و تعداد روز تا 50 درصد خوشهدهی است و کمترین میزان توارث پذیری را عملکرد دانه نشان داد. تجزیه کلاستر ژنوتیپها را در 3 گروه با ویژگیهای متفاوت گروهبندی کرد. تجزیه به مولفههای اصلی 5 مولفه که میزان 4/84 درصد از تغییرات کل را توجیه کردند را به عنوان مولفههای اصلی معرفی کرد. آگاهی و همکاران (1)، 25 برنج ایرانی و خارجی را با استفاده از تجزیه کلاستر در چهار گروه تقسیم بندی کردند و صحت گروهبندی ارقام را با استفاده از تابع تشخیص 100 درصد گزارش کردند. با انجام تجزیه مؤلفههای اصلی اعلام کردند که شش مؤلفه در مجموع بیش از 90 درصد از تغییرات کل را توجیه مینمایند و صفت طول دانه بیشترین سهم را در مؤلفههای اصلی اول و دوم داشت. موسسه بین المللی تحقیقات برنج[7] فناوری برنج هوازی را برای کاهش مشکل بحران آب در تولید برنج معرفی کرد. مطالعاتی که توسط این موسسه صورت گرفته است، حاکی از آن است که کارایی مصرف آب در برنجهای هوازی بطور قابل توجهی بیش از برنجهای غرقاب بوده است (11). نظر به سطح زیر کشت 85 تا 90 هزار هکتار برنج در سطح استان خوزستان و با توجه به اهمیت مصرف آب در کشاورزی و محدودیت در زراعت برنج استان خوزستان، مدیریت در کاهش مصرف آب زراعت برنج امری ضروری است و یکی از استراتژیها میتواند معرفی و استفاده و توسعه کشت این لاینها در استان خوزستان باشد. بنابراین مطالعه حاضر به جهت بررسی وضعیت لاینهای برنج هوازی در شرایط خاک غیراشباع و انتخاب لاین (های) هوازی با وضعیت مطلوب برای معرفی انجام شد.
مواد و روشها این پژوهش در سال زراعی 1393 در ایستگاه تحقیقات کشاورزی شاوور وابسته به مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان در فاصله 70 کیلومتری شمال اهواز اجرا گردید (جدول 1). به منظور شناختن روابط بین خصوصیات مهم زراعی برنج، تعداد نه لاین هوازی (VANDANA، IR 78908-193-B-3-B، IR 81429-B-31، IR 81025-B-327-3، IR 79971-B-201-2-4، IR 80508-B-194-4-B، IR 80508-B-194-3-B، IR 79907-B-493-3-1، IR 81025-B-347-3) و رقم محلی دانیال بهعنوان شاهد در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار مورد بررسی قرار گرفتند.طول هر کرت سه متر و عرض آن دو متر بوده، پس از بسترسازی کامل، بذر خشک ارقام با احتساب 80 کیلوگرم در هکتار در یک بستر خشک بذرپاشی گردید و بذور در فواصل 20 ×20 و عمق 4-3 سانتیمتری خاک و بر ردیفهای یکنواخت قرار گرفتند و بلافاصله پس از آن آبیاری صورت پذیرفت. برای جلوگیری از خفگی بذر و تسریع در جوانهزنی، تا سبز شدن و ظهور دومین برگ کامل، آبیاری با تناوب 4 -3 روز در میان و در حد رطوبت اشباع خاک انجام گردید. جدول 1- مشخصات فیزیکی و شیمیایی خاک محل آزمایش
پس از این مرحله و در طی دوره رشد، آبیاری به صورت غرقاب کامل و با ارتفاع 5-4 سانتیمتر در طی روز و قطع آب شبانه با تناوب 5-4 روز انجام شد. عناصر غذایی فسفر، پتاسیم و روی از منابع فسفات آمونیوم، سولفات پتاسیم و روی به میزان 40، 50 و 100 کیلوگرم در هکتار به صورت خاک کاربرد مصرف شدند. اما مقادیر کود اوره در چهار مرحله و شامل پایان رشد گیاهچهای و شروع پنجهزنی، ابتدای ساقه رفتن، آبستنی و ظهور 50% خوشهها به مقدار 250-200 کیلوگرم اوره استفاده شد. علفهای هرز توسط وجین دستی و مصرف 5/1 لیتر در هکتار سم تو، فور- دی کنترل شدند. کلیه ارزیابیها بر روی 15 بوته انتخابی از هر کرت به صورت تصادفی انجام گردید و به منظور حذف اثر حاشیه 50 سانتیمتر از بالا و پایین هر کرت در زمان برداشت محصول حذف شد. صفات زراعی شامل تعداد دانه در خوشه، درصد باروری خوشه، وزن هزار دانه و تعداد انشعابات اولیه با برداشت 15 خوشه اصلی (اولین خوشههای ظاهر شده در کرت) محاسبه شد به طوری که ابتدا تعداد کل دانههای پر و پوک (کل گلچهها) از خوشه جدا گردید و با نسبت تعداد کل دانههای پر به کل گلچهها درصد باروری تعیین شد.تعداد دانه در خوشه با تقسیم تعداد کل دانه بر تعداد خوشه بدست آمد. زمان 50% خوشهدهی به صورت مشاهدهای و بر اساس خروج کامل 50% از خوشهها در داخل کرت محاسبه شد. ارتفاع بوته با اندازهگیری تصادفی طول 15 بوته از محل قاعده کل گیاه تا نوک خوشه و بدون احتساب ریشک، از هر کرت و در زمان برداشت محاسبه گردید. عملکرد دانه در سطحی معادل 5/2 مترمربع با حذف حاشیهها انتخاب و سپس بوتهها از سطح زمین برداشت شد. بعد از خشک شدن، عملیات خرمنکوبی و بوجاری صورت گرفت با این روش خطای ناشی از ریزش به حداقل ممکن رسید، و سپس با رطوبت 14% توزین گردید. توارث پذیری خصوصی بر اساس اجزای واریانس در طرح بلوکهای کامل تصادفی با در نظر گرفتن امید ریاضی محاسبه شد. بنا به گزارش کیرسی و پونی[8] (16) در چنین جوامعی واریانس افزایشی برابر با نصف واریانس ژنتیکی است از این رو با محاسبه واریانس افزایشی به عنوان صورت کسر توارث پذیری میتوان گفت که توارث پذیری محاسبه شده از نوع خصوصی میباشد. تجزیه واریانس و مقایسه میانگین (با استفاده از آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد) با استفاده از نرمافزار آماری SAS نسخه 3/9 انجام شد و با استفاده از میانگین صفات، همبستگی، تجزیه به مؤلفههای اصلی، بایپلات، تجزیه کلاستر و تابع تشخیصبا استفاده از نرم افزار Minitab نسخه 16 نیز صورت پذیرفت.
نتایج و بحث تجزیه واریانس، توارث پذیری خصوصی و مقایسات میانگین صفات نتایج تجزیه واریانس نشان داد که بین لاینها در کلیه صفات بجز تعداد خوشه در متر مربع و عملکرد دانه اختلاف معنیداری در سطح احتمال یک درصد وجود داشت (جدول 2). میزان توارث پذیری خصوصی صفات برای لاینهای هوازی در جدول 2 آورده شده است. توارث پذیری برای صفاتی همچون درصد باروری، تعداد روز تا خوشه دهی، تعداد دانه در خوشه و ارتفاع مقدار بالایی داشت این در حالی است که صفات عملکرد دانه و تعداد خوشه در متر مربع کمترین میزان توارث پذیری را در میان صفات مورد بررسی نشان دادند. این نتایج جهانی و همکاران (14) مطابقت داشت آنها با بررسی 100 ژنوتیپ برنج ایرانی و خارجی گزارش کردند که بیشترین میزان توارث پذیری مربوط به صفات ارتفاع گیاه و تعداد روز تا 50 درصد خوشهدهی است و کمترین میزان توارث پذیری را عملکرد دانه نشان داد. جدول 2- تجزیه واریانس میانگین مربعات صفات بررسی شده در لاینهای هوازی
ns و ** به ترتیب غیرمعنیدار و معنیدار در سطح احتمال یک درصد نتایج مقایسات میانگین (جدول 3) نشان داد که که لاین IR 81025-B-347 بیشترین تعداد انشعابات اولیه تا 10 عدد را دارا میباشد و با لاینهای VANDANA، IR 79971-B، IR 80508-B-4 و IR 80508-B-3 اختلاف معنیداری در این صفت نشان نداد. همچنین لاینهای IR 78908-193 و IR 79907-493 کمترین تعداد انشعابات اولیه (7 عدد) را دارا بودند (جدول 3). کمترین تعداد خوشه (266 عدد) مربوط به لاین IR 81025-B-347 بوده و سایر لاینها نیز اختلاف معنیداری با لاین IR 81025-B-327 نشان ندادند. گزارش شده است که تعداد خوشه در واحد سطح مهمترین عامل در افزایش عملکرد دانه برنج محسوب میشود (20). جدول 3- مقایسه میانگین صفات بررسی شده در لاینهای هوازی
در هر ستون میانگینهایی که دارای حروف مشترک هستند فاقد تفاوت آماری براساس آزمون دانکن در سطح احتمال یک درصد میباشند.
بیشترین وزن تک خوشه (02/3 گرم) را لاین IR 81025-B-347و کمترین مقدار (12/1 گرم) را لاین همبستگی بین صفات جهت بررسی رابطه بین صفات مورد بررسی و تعیین میزان تغییرات مشترک آنها از لحاظ فنوتیپی، ضریب همبستگی با استفاده از میانگین مشاهدات محاسبه شد. ضرایب همبستگی ساده بین صفات نشان داد که بین صفات تعداد انشعابات اولیه با تعداد خوشه در متر مربع همبستگی منفی و معنیداری در سطح پنج درصد وجود داشت (جدول 4). همچنین تعداد خوشچه با طول خوشه همبستگی مثبت و معنیداری در سطح پنج درصد نشان داد. تعداد خوشه در متر مربع با ارتفاع بوته همبستگی منفی و معنیداری در سطح پنج درصد داشت. بهپوری و همکاران (10) همبستگی مثبت و معنیداری بین تعداد خوشچه و طول خوشه مشاهده کردند و تأکید کردند که اندازه خوشه تأثیر زیادی در تعداد خوشه دارد. اما برخلاف نتیجه این تحقیق، همبستگی مثبت و معنیداری بین تعداد خوشه در متر مربع با ارتفاع بوته مشاهده کردند. جدول 4- ضرایب همبستگی ساده صفات مورد مطالعه در لاینهای هوازی
ns، * و ** به ترتیب غیرمعنیدار، معنیدار در سطح احتمال پنج درصد و یک درصد
وزن خوشه با تعداد دانه در خوشه همبستگی مثبت و معنیداری در سطح یک درصد و با صفات طول خوشه، درصد باروری خوشه و عملکرد دانه همبستگی مثبت و معنیداری در سطح پنج درصد نشان داد. همچنین صفت وزن تک خوشه با وزن هزار دانه همبستگی منفی و معنیداری در سطح پنج درصد نشان داد. تعداد دانه در یک خوشه با صفت درصد باروری خوشه همبستگی مثبت و معنیدار در سطح یک درصد و با عملکرد دانه همبستگی مثبت و معنیداری در سطح پنج درصد نشان داد. نتایج حاکی از آنست که عملکرد با اجزایی چون وزن خوشه، تعداد دانه در خوشه و درصد باروری خوشه همبستگی مثبت و معنیداری دارد. بخشیپور و همکاران (2) گزارش کردند که تعداد دانه در خوشه با عملکرد دانه همبستگی مثبت و معنیداری داشت. به این ترتیب با توجه به نتایج (جدول 4) میتوان گفت افزایش تعداد دانه در خوشه باعث افزایش عملکرد دانه در لاینهای مورد بررسی خواهد شد. تجزیه خوشهای برای گروهبندی لاینها، تجزیه خوشهای به روش وارد، براساس فاصله اقلیدوسی بر روی صفات مورد مطالعه انجام شد. با برش دندروگرام در فاصله ژنتیکی 73/5 تا 60/8، لاینها در دو گروه قرار گرفتند (شکل 1). بر اساس گروهبندی حاصل، خوشه اول شامل لاینهایVANDANA، IR 79971-B-201-2-4، IR 80508-B-194-4-B، IR 80508-B-194-3-B، IR 78908-193-B-3-B، IR 81429-B-31، IR 81025-B-327-3، IR 79907-B-493-3-1 و دانیال میباشد و لاین IR81025-B-347-3 بهتنهایی در خوشه دوم قرار گرفت (شکل 1). استفاده از تجزیه کلاستر برای گروهبندی ارقام برنج توسط محققان زیادی چون جهانی و همکاران (14) برای صد رقم داخلی و خارجی و آگاهی و همکاران (1) برای 25 رقم ایرانی و خارجی مورد استفاده قرار گرفته است.
شکل 1- دندروگرام حاصل از تجزیه خوشهای لاینهای هوازی بر اساس 10 صفت مورد مطالعه1: VANDANA 2: IR78908-193-B-3-B 3: IR81429-B-31 4: IR81025-B-327-3 5: IR79971-B-201-2-4 6: IR80508-B-194-4-B 7: IR 80508-B-194-3-B 8: IR79907-B-493-3-1 9: IR81025-B-347-3 10: Danial (control)
تجزیه به مؤلفههای اصلی به منظور تعیین گروههای متغیر با بیشترین همبستگی، درک روابط داخلی صفات و با توجه به وجود تنوع میان لاینهای مورد بررسی، برای تعیین نقش هر یک از صفات در تنوع موجود از تجزیه به مؤلفههای اصلی استفاده گردید. در تجزیه به مؤلفههای اصلی (جدول 5) سهم مؤلفهها، سهم تجمعی و بردارهای مشخصه متناظر با هر ریشه بدست آمد. در هر مؤلفه اصلی و مستقل ضرایب عاملی بزرگتر از 4/0 بعنوان عامل معنیدار در نظر گرفته شد. علامت ضرایب در داخل هر عامل مشخص کننده رابطه خطی آن با صفات در هر مؤلفه اصلی است. برای نامگذاری مؤلفهها از بزرگترین ضرایب عاملی یا مجموعهای از صفات معنیدار در یک مؤلفه که از نظر مورفولوژیکی متمایز و مهم بودند، استفاده شد. براساس نتایج حاصل، دو مؤلفه اصلی اول و دوم 73% از تنوع موجود در بین لاینها را توجیه کردند که ضرایب مربوط به این مؤلفهها در جدول 5 آمده است. در این بررسی اولین مؤلفه 49 درصد از تغییرات کل دادهها را بیان کرد. در این مؤلفه صفات وزن تک خوشه، تعداد دانه در یک خوشه و درصد باروری خوشه حائز ضرایب عاملی مثبت و صفت وزن هزار دانه ضریب عاملی منفی نشان دادند و عمدهترین نقش را در تشکیل این مؤلفه داشتند. بنابراین میتوان این مؤلفه را مؤلفه "ویژگیهای خوشه و وزن هزاردانه" نامگذاری کرد. از آنجا که این مؤلفه بیشترین درصد واریانس را به خود اختصاص داده، میتوان نتیجه گرفت، بسیاری از تفاوتهای موجود بین لاینهای هوازی ناشی از صفات مهم در مؤلفه اول میباشد، پس باید در جهت افزایش مؤلفه اول تلاش کرد. همچنین از صفاتی که در این مؤلفه بزرگترین ضرایب عاملی را دارند، میتوان برای انتخاب بهترین لاینهای هوازی استفاده کرد. مؤلفه دوم با دارا بودن 24 درصد از تغییرات کل، صفاتی مانند تعداد انشعابات اولیه و ارتفاع بوته با ضرایب عاملی مثبت و تعداد خوشه در متر مربع دارای ضریب عاملی منفی نقش عمدهای را نشان دادند (جدول 5). ارتفاع بلند، موجب حساسیت در برابر ورس و عدم کودپذیری و در نهایت کاهش عملکرد میشود. تعداد انشعابات اولیه مهمترین صفت یک رقم برنج است و از اجزای عملکرد میباشد. در مجموع این عامل را میتوان "تعداد خوشه و ارتفاع بوته" نامگذاری کرد و باید در جهت کاهش مؤلفه دوم تلاش کرد. جدول 5- نتایج تجزیه به مؤلفههای اصلی صفات مورد مطالعه در لاینهای هوازی
رحیم سروش و همکاران (3) در بررسی خود با استفاده از تجزیه به مؤلفههای اصلی بر روی 36 ژنوتیپ برنج شش عامل اصلی را استخراج کردند که 6/83 درصد از تغییرات کل دادهها را توجیه کرد. سهم مؤلفههای اول و دوم به ترتیب 5/23 و 6/19درصد بود. بطوریکه مؤلفه اول تحت عنوان مورفولوژی گیاه و مؤلفه دوم عملکرد و اجزای آن در نظر گرفته شد. ریاضی (4) گزارش کردند که در تجزیه به مؤلفههای اصلی، چهار مؤلفه در توجیه 9/73 درصد از کل دادهها نقش مهمی داشتند و مؤلفه اول که بیشترین میزان تغییرات را توجیه نمود ارتفاع بوته بیشترین سهم را در توجیه تنوع داشت. وقتی که دو مؤلفه اصلی اولیه علت بیشتر واریانس موجود در دادهها هستند، تهیه نمودار دادهها در مقابل این دو مؤلفه اصلی روش خوبی برای پژوهش پیرامون تجزیه خوشهای است (13). گروهبندی نه لاین برنج هوازی برای 10 صفت مورد بررسی بر اساس مؤلفه اول و دوم در شکل 2 آورده شده است. بر اساس بای پلات ترسیم شده بر مبنای مؤلفههای اول و دوم مشخص شد که IR 81025-B-347-3، دانیال و IR 81429-B-31 در ناحیهای با بالا بودن مؤلفه اول قرار دارند که نشان میدهد که این ارقام از وزن خوشه، تعداد دانه در یک خوشه و درصد باروری بالا و وزن هزار دانه پائینی برخوردارند (شکل 2). در سمت چپ نمودار بای پلات هفت لاین دیگر هوازی قرار دارند که همگی مؤلفه اول پائینی دارند ولی در دامنهای از مؤلفه دوم پائین تا بالا (IR 78908-193-B-3-B، IR 81025-B-327-3 و IR 79907-B-493-3-1) تا بالا (VANDANA، IR 80508-B-194-4-B، IR 79971-B-201-2-4،
شکل 2- نمودار بای پلات لاینهای هوازی بر اساس مؤلفههای اول و دوم1: VANDANA 2: IR78908-193-B-3-B 3: IR81429-B-31 4: IR81025-B-327-3 5: IR79971-B-201-2-4 6: IR80508-B-194-4-B 7: IR 80508-B-194-3-B 8: IR79907-B-493-3-1 9: IR81025-B-347-3 10: Danial (control)
نتیجهگیری نهایی به طور کلی این تحقیق با ارزیابی صفات پر اهمیت زراعی در لاینهای هوازی جهت بهرهوری و یافتن پتانسیلهای مناسب زراعی در ارقام اصلاح شده هوازی نتایج مناسبی به عنوان مکملی برای اهداف بهزراعی ارائه داد. لاینهای هوازی برای کشت با آبیاری متناوب دارای تنوع مناسب در تمام صفات مورد بررسی بودند. از این رو، میتوان این مجموعه بررسی شده را مجموعهای غنی و متنوع از نظر صفات پر اهمیت زراعی دانست و با توجه به این که لاین هوازی مطلوب در این مطالعه به وسیله روشهای آماری همچون تجزیه به مؤلفههای اصلی و بای پلات لاین IR 81025-B-347-3 معرفی شده است، بنابراین راهنمای مناسبی برای بهنژادگران برنج به منظور گزینش والدین در برنامههای بهنژادی خواهد بود. نظر به اینکه رقم دانیال همیشه بصورت غرقابی کشت شده و در این آزمایش شرایط کشت مشابه با لاینهای هوازی را داشته و جزء پرعملکردترین ارقام مشخص گردید و با توجه به نظر کاتو و همکاران[11] (15) که با مطالعه بهرهوری آب در شرایط هوازی در کشور ژاپن گزارش نمودند که اندازه این شاخص در دامنه 8/0 تا یک کیلوگرم دانه بر متر مکعب آب بوده است که برای محصول برنج رقم مناسبی محسوب میشود، بنابراین توصیه میشود هم بر روی لاین هوازی IR81025-B-347-3 و ارقامی که به صورت مدام مورد کشت قرار میگیرند، شرایط مختلف کشت هوازی مورد بررسی قرار گیرد. همچنین پیشنهاد میشود توان رقابتی این لاینها از لحاظ صفات فیزیکی و شیمیایی مرتبط با کیفیت دانه نیز مورد ارزیابی قرار گیرند.
منابع 1-آگاهی، ک.، فتوکیان، م. ح. و یونسی، ذ. 1391. مطالعه تنوع وراثتی و همبستگی صفات مهم زراعی در برخی ارقام برنج (Oryza sativa L.) در ایران. مجله زست شناسی ایران، 25(1): 110-97. 2-بخشی پور، س.، قزنچیان، ا.، محدثی، ا.، عزیزی، م. و رازقی جده، ر. 1389. مطالعه همبستگی فنوتیپی و ژنوتیپی بین عملکرد دانه و صفات زراعی مهم در لاینهای برنج امید بخش. یازدهمین کنگره پژوهشهای علوم گیاهی و محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران.صفحه 552. 3-رحیم سروش، ح.، مصباح، م.، حسین زاده، ع. و بزرگی پور، ر. 1383. بررسی تنوع ژنتیکی و فنوتیپی و تجزیه خوشهای برای صفات کمی و کیفی برنج. مجله نهال بذر، 2(20): 182-167. 4-ریاضی، س. ط. 1388. بررسی تنوع ژنتیکی لاینهای امید بخش برنج بر اساس صفات مورفولوژیک. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد واحد کرج، ایران. 5-گیلانی، ع، ا. 1393. برنج هوازی. فصلنامه خبری-آموزشی، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، 17 صفحه. 6-مهدوی، ف. 1387. مطالعه شاخصهای فیزیولوژیک، مورفولوژیک، عملکرد و اجزای عملکرد ارقام بومی و اصلاح شده برنج. پایاننامه کارشناسی ارشد زراعت، دانشگاه مازندران . 64 صفحه. 7-موسوی، س. ق. ر.، محمدی، ل.، برادران، ر.، سقه الاسلامی، م. ج. و امیری، ف. 1384. اثر کود نیتروزن بر صفات مورفولوژیک، عملکرد و اجزای عملکرد 3 رقم برنج. پژوهشهای زراعی ایران، 13 (1): 152-146. 8-میردار منصوری، ش.، بابائیان جلودار، ن. و باقری، ن. 1391. تأثیر تنش NaCl بر رشد زایشی برنج ایرانی بر اساس شاخصهای تحمل و انتخاب به کمک روش بای پلات. مجله پژوهشهای تولید گیاهی، 19(1): 84-67. 9-Ashraf, M. and Haris, P. J. C. 2005. Abiotic stresses-plant resistance through breeding and molecular approaches. The Haworth Press, New York, 725p. 10-Behpouri, A., Kheradnam, M. and Bizhanzadeh, E. 2007. Evaluation of genetic variation in rice (Oryza sativa L.) genotypes using some agronomic and morphological traits. Journal of Agricultural Sciences. 12(4): 799-809. 11-Bouman B. A. M., Hengsdijk H., Hardy B., Bindraban P. S., Tuong T. P. and Ladha J. K. 2002. Water-wise rice production. Proceedings of the International Workshop on Water-wise Rice Production, 8–11 April 2002, Los Baños, Philippines. International Rice Research Institute, Los Baños, Philippines. 12-FAO. 2007. FAO Annual statistics reports. Available from: http://faostat.fao.org/site/567. 13-Farshadfar, E., Haghparast, R. and Qaitoli, M. 2008. Chromosomal localization of the genes controlling agronomic and physiological indicators of drought tolerance in barley using disomic addition lines. Asian Journal of Plant Science. 7(6): 536- 543. 14-Jahani, M., Nematzadeh, GH. A. and Mohammadi Nejhad, GH. 2016. Assessment of genetic diversity through morphologic characteristics in different rice genotypes. Electronic Journal of Crop Production. 9(1): 181-198. 15-Kato, Y., Okami, M. and Katsura, K. 2009. Yield potential and water use efficiency of aerobic rice (Oryza sativa L.) in Japan. Field Crops Research. 113:328–334. 16-Kearsey, M. J. and Pooni, H. S. 1998. The genetical analysis of quantitative traits. stanley thornes (Publishers) Ltd. 381p. 17-Mannan, M. A., Bhuiya, M. S. U., Hossain, H. M. A. and Akhand, M. I. M. 2010. Optimization of nitrogen rate for aromatic Basmati rice (Oriza sativa L.). Bangladesh Journal of Agricultural Research. 35(1):157-165. 18-Samonte, S. O. P. B., Wilson, L. T., McClung, A. M. and Medley, J. C. 2005. Targeting cultivars onto rice growing environments using AMMI and SREG GGE biplot analysis. Crop Science. 45: 2414-2424. 19-Verma, O. P. and Srivastava, H. K. 2004. Genetic component and combining ability analysis in relation to heterosis for yield and associated traits using three diverse rice-growing ecosystems. Field Crop Research. 88: 91–102. 20- Zeng, L. M. and Shannon, C. 2000. Salinity effects on seedling growth and yield component of rice. Crop Science. 40: 996-1003.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
مراجع | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آمار تعداد مشاهده مقاله: 798 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 744 |